دوازده اماميان بدوران عباسى نهضتهاى سياسى و دينى بسيار بود كه در تاريخ آنعصر نفوذ فراوان داشت . شيعيان شورشهاى مكرر كردند كه در نتيجه آن ولايتهاى بسيار از قلمرو عباسيان جدا شد و مذهب شيعه و خاصه مذهب اسمعيليان ميان قرمطيان كوفه و بحرين و شمال عراق و ديار يمن بدست ابن حوشب و اخلاف وى صليحيان رواج يافت . در ايران نيز دعوتگران اسمعيلى به كار بودند و حاصل كوشش اسمعيليان دولت فاطميان بود كه در افريقيه پا گرفت ، سپس در مصر استقرار يافت و فلسطين و شام و حجاز و ولايتهاى ديگر بدان پيوست و مدتى در موصل و بغداد نيز نام خليفه فاطمى را بخطبه گفتند . و نيز بدوران عباسيان خوارج و زنگان شورشها كردند و گرچه عباسيان همه اين شورشها را بكوفتند اما بيشتر وقت دولت بدان مشغول بود و مال و جان فراوان تلف شد نهضت معتزليان نيز كه مذهبشان رواجى گرفته بود دورانى داشت . معتزليان نفوذ از فلسفه يونان ميگرفتند چنان كه جمع اخوان الصفا مؤلفان رسائل مشهور نيز از يونانيان مايه مى - گرفتند . در مقابل معتزليان مذهب سنت بود كه از ابو الحسن اشعرى و حجة الاسلام غزالى قوت گرفت ، عقايد صوفيان نيز تكامل يافت و معتدلان و افراطگران شدند ، كه تفصيل آن بيايد . در اواخر دوران اموى گروهى از زيديان كه از زيد بن على زين العابدين بريده بودند به اماميان يعنى شيعيان جعفر صادق پيوستند . بعقيده شيعيان اماميه امام امامت خويش